مقررات‌ حفاظت‌ در مقابل‌ خطر پرتوهاي‌ يونساز

فصل‌ اول‌: تعاريف‌

ماده‌ 1:

پرتوهاي‌ يونساز: پرتوهاي‌ يونساز پرتوهاي‌ الكترو مغناطيسي‌ يا ذره‌اي‌ هستند كه‌ بتوانند هنگام‌ عبور از ماده‌ يون‌هايي‌ توليد نمايند در اين‌ مقررات‌ اصطلاح‌ مزبور شامل‌ پرتوهاي‌ حاصل‌ از مولدهاي‌ اشعه‌ ايكس‌ و شتاب‌ دهنده‌هاي‌ ذرات‌ و همچنين‌ تابش‌هاي‌ حاصل‌ از مواد راديواكتيو و راكتورهاي‌ اتمي‌ خواهد بود.

ماده‌ راديواكتيو: ماده‌ راديواكتيو به‌ ماده‌اي‌ اطلاق‌ مي‌شود كه‌ حداقل‌ از يك‌ عنصر شيميايي‌ راديواكتيو طبيعي‌ يا مصنوعي‌ تشكيل‌ شده‌ يا آنكه‌ محتوي‌ چنين‌ عنصري‌ باشد.

چشمه‌ بسته‌: چشمه‌ بسته‌ عبارت‌ است‌ از ماده‌ راديواكتيوي‌ كه‌ بطور جدانشدني‌ با فلزي‌ آميخته‌ شده‌ يا آنكه‌ در كپسول‌ يا ظرفي‌ مشابه‌ آن‌ جا گرفته‌ باشد و براي‌ جلوگيري‌ آلودگي‌ ناشي‌ از سايش‌ ماده‌ راديواكتيو (در محل‌ نگهداري‌ يا محل‌ كاري‌) داراي‌ مقاومت‌ كافي‌ باشد.

چشمه‌ باز: چشمه‌ باز عبارتست‌ از ماده‌ راديواكتيوي‌ كه‌ هنگام‌ استفاده‌ از آن‌ در شرايط‌ عادي‌ امكان‌ جلوگيري‌ از پخش‌ آن‌ نباشد.

تركيب‌ نورزا: تركيب‌ نورزا(لومينسانت‌) تركيبي‌ است‌ كه‌ حاوي‌ ماده‌ راديواكتيو باشد.

خطر پرتو زدگي‌: خطر پرتوزدگي‌ خطري‌ است‌ كه‌ از تشعشعات‌ يونساز ناشي‌ شده‌ و براي‌ سلامتي‌ بدن‌ زيان‌ آور باشد. اين‌ خطر ممكن‌ است‌ از يك‌ منبع‌ خارجي‌ و يا از مواد راديواكيتو موجود در بدن‌ حاصل‌ شود.

پرتوگيري‌ خارجي‌: پرتوگيري‌ بدن‌ از منابع‌ خارج‌ از خود پرتوگيري‌ خارجي‌ ناميده‌ مي‌شود.

پرتوگيري‌ داخلي‌: پرتوگيري‌ بدن‌ ازمنابع‌ واقع‌ دردرون‌ خودپرتوگيري‌ داخلي‌ ناميده‎مي‌شود.

حفاظت‌ كافي‌: عبارتست‌ از حفاظت‌ در برابر پرتوهاي‌ يونساز به‌طوري‌كه‌ ميزان‌ اشعه‌ واصل‌ (ناشي‌ از منابع‌ دروني‌ يا بيروني‌) به‌ هر شخص‌ از حداكثر دزهاي‌ مندرج‌ در مواد 3 و 4 و 5 تجاوز ننمايد.

بقیه در ادماه مطلب

منطقه‌ خطر: منطقه‌ خطر منطقه‌ ايست‌ كه‌ در آن‌ خطر پرتوزدگي‌ موجود باشد.

منطقه‌ تحت‌ مراقبت‌: منطقه‌ تحت‌ مراقبت‌ منطقه‌ ايست‌ كه‌ به‌ علت‌ وجود پرتوها به‌وسيله‌ شخص‌ واجد صلاحيتي‌ نظارت‌ مي‌شود.

نوار پرتو قابل‌ استفاده‌: نوار پرتو قابل‌ استفاده‌ قسمتي‌ از تابش‌ است‌ كه‌ از هر گونه‌ كليماتور (ديافراگم‌ ساده‌ يا مخروطي‌ كه‌ منظور باريك‌ نمودن‌ پرتوها بكار مي‌رود) بگذرد.

تابش‌ هرز: تابش‌ هرز عبارتست‌ از هر گونه‌ تابشي‌ از درون‌ يك‌ پوشش‌ محافظ‌ كه‌ خارج‌ از نوار پرتو قابل‌ استفاده‌ باشد.

پوشش‌ محافظ‌: غلاف‌ لوله‌ اشعه‌ ايكس‌ و يا غلاف‌ چشمه‌ بسته‌ است‌ كه‌ به‌ منظور كاهش‌ تابش‌ هرز بكار برده‌ مي‌شود.

پرتوهاي‌ زمينه‌: پرتوهاي‌ زمينه‎پرتوهاي‌ يونسازي‌هستند كه‌ دراندازه‌گيري‌ منظور نمي‌شود.

پرتوگيري‌ طبيعي‌: پرتوهاي‌ يونساز كه‌بدن‌ ازمنابع‎طبيعي(مانند پتاسيم‌ راديواكتيو موجود در بدن‎راديواكتيويته‌ محيط‌ و تابش‌هاي‎كيهاني‌)دريافت‎مي‌دارد پرتوگيري‌ طبيعي‌ ناميده‌ مي‌شود.

لايه‌ نيم‌ جذبي‌: لايه‌اي‌ از ماده‌ معيني‌ است‌ كه‌ در سر راه‌ يك‌ نوار يونساز قرار مي‌گيرد و شدت‌ نوار پرتو را به‌ نصف‌ تقليل‌ مي‌دهد.

نوكلوييد: هسته‌ اتمي‌ است‌ كه‌ داراي‌ عدد جرمي‌ و عدد اتمي‌ معيني‌ بوده‌ و وضع‌ انرژي‌ خاصي‌ داشته‌ باشد.

كوري‌:  كميتي‌ از نوكلوييد راديواكتيو است‌ كه‌ در آن‌ تعداد دزنتگراسيون‌ در هر ثانيه ‌1010*7/3 باشد.

دز اشعه‌: عبارتست‌ از شدت‌ تابش‌ در هر نقطه‌ بر اساس‌ خواص‌ يونسازي‌ آن‌ تابش‌.

رنتگن‌: عبارتست‌ از واحد دز اشعه‌ كه‌ انتشار ذره‌اي‌ حاصل‌ از آن‌ اشعه‌ در يك‌ سانتي‌ متر مكعب‌ هواي‌ خشك‌ در شرايط‌ متعارف‌ يون‌هايي‌ ايجاد كند كه‌ قابل‌ يك‌ واحد الكتروستاتيك‌ الكتريسته‌ مثبت‌ يا منفي‌ باشد.

دز جذب‌ شده‌: عبارت‌ از مقدار انرژي‌ است‌ كه‌ واحد جرم‌ جسم‌ پرتوگير در نقطه‌ مورد نظر از پرتوهاي‌ يونساز (صرفنظر از نوع‌ تابش‌) دريافت‌ مي‌دارد.

راد (Rad) : واحد دز جذب‌ شده‌ است‌ كه‌ معادل‌ 100 ارگ‌ براي‌ هر گرم‌ ماده‌ مي‌باشد.

تأثير نسبي‌ بيولوژيكي‌:  ضريبي‌ است‌ كه‌ براي‌ مقايسه‌ اثر بخشي‌ دز جذب‌ شده‌ ناشي‌ از انواع‌ مختلف‌ پرتوها بكار مي‌رود و به‌ R.D.E نمايش‌ داده‌ مي‌شود.

دز R.B.E : عبارتست‌ از حاصل‌ ضرب‌ دز هر پرتو بر حسب‌ راد در ضريبي‌ كه‌ به‌ موجب‌ قرارداد براي‌ تأثير نسبي‌ بيولوژيكي‌ آن‌ پرتو تعيين‌ شده‌ است‌.

رم‌ Rem : عبارتست‌ از حاصل‌ ضرب‌ دز جذب‌ شده‌ هر پرتو در R.B.E مربوط‌ به‌ آن‌ پرتو.

حداكثر دز مجاز: مجموع‌ دزهاي‌ ناشي‌ از پرتوگيري‌هاي‌ شغلي‌ (همزمان‌ يا متناوب‌) حاصل‌ از هر نوع‌ اشعه‌ يونساز است‌ كه‌ از منابع‌ خارجي‌ يا داخلي‌ منتشر مي‌گردد و نبايد از حدود مقرر در فصل‌ دوم‌ اين‌ آيين‌نامه‌ تجاوز نمايد.

فعاليت‌ ويژه‌: فعاليت‌ ويژه‌ عبارتست‌ از مجموع‌ فعاليت‌ ايزوتوپ‌ معين‌ در هر گرم‌ از ماده‌.

مقررات‌ عمومي‌

قسمت‌ اول‌ - كليات‌

ماده‌ 2: مقررات‌ اين‌ آيين‌نامه‌ در مورد مؤسسات‌ صنعتي‌ كه‌ در آنها مواد راديواكتيو باز يا بسته‌ بكار برده‌ يا نگهداري‌ مي‌شود و يا در مؤسساتي‌ كه‌ در آنها دستگاه‌هاي‌ قادر به‌ توليد پرتوهاي‌ يونساز بكار برده‌ خواهد شد به‌ مورد اجرا گذارده‌ مي‌شود.

تبصره‌ - مؤسسات‌ و منابع‌ زير مشمول‌ مقررات‌ اين‌ آيين‌نامه‌ نخواهند بود.

الف‌ - كارخانجات‌ شيميايي‌ يا متالوژي‌ كه‌ مواد راديواكتيو طبيعي‌ يا سوخت‌هاي‌ هسته‌اي‌ را مورد عمليات‌ مخصوصي‌ قرار مي‌دهند و مؤسساتي‌ كه‌ مقادير زاد مواد راديواكتيو انبار مي‌كنند و همچنين‌ راكتورهاي‌ هسته‌اي‌ و شتاب‌ دهنده‌هاي‌ با انرژي‌ زياد كه‌ هسته‌هاي‌ راديواكتيو تهيه‌ مي‌كنند (اينگونه‌ مؤسسات‌ تابع‌ مقررات‌ خاص‌ خود خواهند بود).

ب‌ - چشمه‌هايي‌ كه‌ اكتيويته‌ ويژه‌ آنها كمتر از دو هزارم‌ ميكروكوري‌ عنصر شيميايي‌ راديواكتيو اصلي‌ در هر گرم‌ از ماده‌ باشد.

ج‌ - چشمه‌هاي‌ بسته‌اي‌ كه‌ در R.B.E حاصل‌ از آن‌ از دو ميلي‌ رم‌ در ساعت‌ تجاوز نكند.

ماده‌ 3: حداكثر دز مجاز در مناطق‌ تحت‌ مراقبت‌ به‌ شرح‌ زير است‌:

الف‌ - دز متوسط‌ پرتوگيري‌ سالانه‌ براي‌ تمام‌ بدن‌ نبايد از 5 رم‌ تجاوز كند.

ب‌ - دز جذب‌ شده‌ در غدد تناسلي‌ تا سن‌ 30 سالگي‌ نبايد از 50 رم‌ تجاوز كند

ج‌ - دز جذب‌ شده‌ در تمام‌ بدن‌ در هر هفته‌ نبايد از 300 ميلي‌ رم‌ تجاوز كند.

د - در حالتهاي‌ استثنايي‌ اگر شخصي‌ در يك‌ هفته‌ بيش‌ از 300 ميلي‌ رم‌ اشعه‌ دريافت‌ نمايد بايد ترتيبي‌ داده‌ شود كه‌ در 13 هفته‌ متوالي‌ بيش‌ از 3 رم‌ و در هر حال‌ در سال‌ بيش‌ از 5 رم‌ اشعه‌ دريافت‌ ننمايد.

ماده‌ 4: در پرتوگيري‌ خارجي‌ به‌ وسيله‌ اشعه‌اي‌ كه‌ قدرت‌ نفوذ آنها بسيار كم‌ است‌ (لايه‌ نيم‌ جذبي‌ كمتر از يك‌ ميليمتر آب‌ باشد) حداكثر پرتوگيري‌ مجاز در هفته‌ براي‌ تمام‌ بدن‌ (بجز چشمها) 5/1 رم‌ و حداكثر دز مجاز در 13 هفته‌ متوالي‌ 15 رم‌ مي‌باشد.

ماده‌ 5: در پرتوگيري‌ موضعي‌ ناشي‌ از هر نوع‌ تابش‌ كه‌ مربوط‌ به‌ دستها تا آرنج‌ و پاها تا قوزك‌ باشد حداكثر دز مجاز در هفته‌ 5/1 رم‌ است‌ و در همين‌ شرايط‌ حداكثر دز مجاز در 13 هفته‌ متوالي‌ 15 رم‌ مي‌باشد.

ماده‌ 6: به‌ منظور تأمين‌ حفاظت‌ كافي‌ براي‌ كاركنان‌ يك‌ مؤسسه‌، طرح‌ ريزي‌ محاسبات‌ ساختماني‌ آن‌ مؤسسه‌ بايد طوري‌ انجام‌ پذيرد كه‌ بدن‌ كاركنان‌ (تمام‌ بدن‌) در هفته‌ بيش‌ از 100 ميلي‌ رم‌ پرتوگيري‌ نكند.

ماده‌ 7: موقعي‌ كه‌ خطر پرتوگيري‌ داخلي‌ وجود دارد، حداكثر مقدار مجاز در بدن‌ و حداكثر غلظتهاي‌ مجاز در هوا و در آب‌ نبايد از حدودي‌ كه‌ توسط‌ وزارت‌ كار و اموراجتماعي‌ تعيين‌ و اعلام‌ خواهد شد تجاوز نمايد.

ماده‌ 8: در خارج‌ از مناطق‌ تحت‌ مراقبت‌ در تأسيسات‌ صنعتي‌، دزها و تراكم‌ها نبايد از ده‌ درصد مقادير مندرج‌ در مواد 3 و 7 تجاوز كند.

ماده‌ 9: محاسبات‌ و طرح‌ ريزي‌هاي‌ مربوط‌ به‌ تأسيسات‌ بايد بر اين‌ اساس‌ باشد كه‌ دز جذب‌شده‌ در تمام‎بدن‌ اشخاص‌ خارج‌‎از مناطق‌ تحت‌ مراقبت‌ كمتر از 5/0رم‌ در سال‌ باشد.

ماده‌ 10: كارفرما بايد حداقل‌ يك‌ ماه‌ قبل‌ از اقدام‌ در موارد زير وزارت‌ كار و اموراجتماعي‌ را كتباً مطلع‌ سازد.

الف‌- كاري‌كه‌ براي‌ اولين‌بار انجام‌گيرد و درآن‌ نوعي‌خطرپرتوزدگي‌ وجودداشته‌باشد.

ب‌- توسعه‌ تأسيسات‌ يا تغييرات‌ اساسي‌ در وسائلي‌ كه‌ اشعه‌ يونساز منتشر مي‌كنند.

ج‌- تأمين‌ شرايط‌ ايمني‌ در برابر پرتوهاي‌ يونساز در تأسيسات‌ مربوطه‌.

ماده‌ 11: در انتخاب‌ روش‌هاي‌ حفاظت‌ در تأسيسات‌ روش‌ ايجاد حفاظت‌ كلي‌ و دائمي‌ بايد بر روش‌ تأمين‌ حفاظت‌ فردي‌ رجحان‌ داده‌ شود.

قسمت‌ سوم‌ - مراقبت‌ و اندازه‌گيري‌

ماده‌ 14: در مواردي‌ كه‌ ميزان‌ پرتو زدگي‌ كاركنان‌ مناطق‌ خطر بيش‌ از ده‌ درصد ماكزيمم‌ مجاز (مذكور در ماده‌ 3) باشد افراد بايد تحت‌ آزمايش‌هاي‌ مذكور در مواد (19 و 20) اين‌ آيين‌نامه‌ قرار گيرند.

ماده‌ 15: اگر خطر تنها محدود به‌ پرتوگيري‌ خارجي‌ باشد كنترل‌ فردي‌ بايد بطور مداوم‌ (بااستفاده‌ از فيلم‌ بچ‌ و اطاقك‌ يونيزاسيون‌ جيبي‌ يا دوزيمترهاي‌ مخصوص‌ ديگري‌ كه‌ كاركنان‌ همراه‌ دارند) انجام‌ گيرد.

ماده‌ 18: به‌ اشخاصي‌ كه‌ قصد دارند در محلي‌ كه‌ خطر پرتوهاي‌ يونساز وجود دارد كار كنند نبايد قبل‌ از انجام‌ آزمايش‌هاي‌ پزشكي‌ مندرج‌ در ماده‌ 21 اجازه‌ كار داده‌ شود و اين‌ آزمايش‌ها نبايد زودتر از دو ماه‌ قبل‌ از شروع‌ كار انجام‌ شده‌ باشد.

ماده‌ 19: افرادي‌ كه‌ در حين‌ كار مواجه‌ با خطر پرتوهاي‌ يونساز هستند بايد حداقل‌ يك‌ مرتبه‌ در سال‌ و در صورت‌ امكان‌ هر شش‌ ماه‌ يك‌ بار تحت‌ آزمايش‌هاي‌ پزشكي‌ مندرج‌ در ماده‌ 21 قرار گيرند.

ماده‌ 20: در موارد پرتوگيري‌ بيش‌ از حد مجاز و يا آلوده‌ شدن‌ به‌ مواد راديواكتيو بايد آزمايش‌هاي‌ پزشكي‌ مجدد به‌ عمل‌ آيد.

ماده‌ 21: آزمايش‌هاي‌ پزشكي‌ بايد شامل‌ اقدامات‌ زير باشد:

الف‌ - تشكيل‌ پرونده‌ پزشكي‌ شامل‌ تاريخچه‌ پزشكي‌ فرد و خانواده‌ و مشخصات‌ حرفه‌اي‌ گذشته‌ او و همچنين‌ اطلاعات‌لازم‌ درمورد آزمايش‌هاي‌ تناوبي‌ در حين‌كار.

ب‌ - آزمايش‌ كلينيكي‌ كامل‌.

ج‌ - آزمايش‌هاي‌ مخصوص‌ روي‌ اعضاء و بافتهايي‌ كه‌ نسبت‌ به‌ پرتوها بيشتر حساسند و همچنين‌ اعضاء و بافتهايي‌كه‌ بيشتر در معرض‌ خطر تابش‌ قرار گرفته‌اند مانند:

1- آزمايش‌ خون‌ در حالت‌ پرتوگيري‌ عمومي‌ بدن‌ از منابع‌ داخلي‌ يا خارجي‌.

2- آزمايش‌ پوست‌ در حالت‌ پرتوگيري‌ يا آلودگي‌ قسمتي‌ از سطح‌ بدن‌ به‌ مواد راديواكتيو.

3- آزمايش‌ چشم‌ مخصوصاً در صورت‌ پرتوگيري‌ از نوترون‌ و يا پرتوگيري‌ از ذره‌هاي‌ سنگين‌ يونساز.

4- تشخيص‌آلودگي‌ دروني‌بدن‌ به‌مواد راديواكتيو درصورت‌ وجودآلودگي‌ در محيط‌كار.

5- آزمايش‌ ريوي‌ در صورت‌ استنشاق‌ هواي‌ آلوده‌ به‌ گازها و يا مواد راديواكتيو.

تبصره‌ 1 - آزمايش‌هاي‌ خون‌ بايد شامل‌ موارد زير باشد:

الف‌ - شمارش‌ گلبولهاي‌ سفيد و قرمز و پلاكت‌ها.

ب‌ - تعيين‌ فرمول‌ لوكوسيت‌ها.

ج‌ - جستجو و ثبت‌ سلولهاي‌ غير عادي‌ خون‌.

د - تعيين‌ مقدار هموگلوبين‌.

هـ‌ - تعيين‌ زمان‌ انعقاد خون‌.

تبصره‌ 2 - آزمايش‌هاي‌ پوستي‌ بايد علاوه‌ بر تعيين‌ بافتهاي‌ سرطاني‌، شامل‌ تشخيص‌ تغييرات‌ جزيي‌ مانند تغيير خطوط‌ اثر انگشت‌ نيز باشد.

تبصره‌ 3 - آزمايش‌هاي‌ چشم‌ مخصوصاً بايد شامل‌ تعيين‌ تغييرات‌ شفافيت‌ عدسي‎چشم‌ باشد.

تبصره‌ 4 - تشخيص‌ آلودگي‌ بدن‌ به‌ مواد راديواكتيو بايد بر اساس‌ مطالعه‌ در نوع‌ و مقدار و اهميت‌ ساده‌ راديواكتيو بوده‌ كه‌ اين‌ تشخيص‌ مجموعه‌ اثرهاي‌ مكانيكي‌ و شيميايي‌ و راديواكتيو ذرات‌ و گازهاي‌ استنشاق‌ شده‌ مي‌باشد.

ماده‌ 22: كارفرما بايد شخص‌ واجد صلا